دكتر بیژن بیدآباد:
ضایعات و زباله‌ها تنوع گوناگونی دارند و معمولا هیچ فرایندی از تولید و تجارت و مصرف كالاها را نمی‌توان یافت كه فارغ از ضایعات باشد.
ضایعات در فرایندهای تولیدی و مصرفی بنابر هدف تحقیق طبقه‌بندی می‌شوند كه هركدام كاربرد هدفمند خود را دارند. هركدام از این طبقات موضوع مباحث جداگانه‌ای هستند كه بررسی آنها احتیاج به متون تفصیلی دارد و فقط اینجا با توجه به اهمیت خوراك و مواد غذایی و میزان بالای ضایعات تولیدی و زباله‌های مصرفی آن مروری گذرا براین مبحث خواهیم داشت.
به‌طور كلی ضایعات در فرایندهای تولید به‌دلیل ضعف تكنولوژی و مدیریت تولید و انبار و فروش و نبودن تجهیزات فراوری و نگهداری و سردخانه‌ای و حمل مناسب برای بسته‌بندی و ذخیره و عرضه به بازارهای مصرف صورت می‌گیرد و شیوه‌های مصرف غلط توسط مصرف‌كنندگان و تبدیل مواد غذایی به‌عنوان بخشی از زباله‌های خانگی، مهم‌ترین بخش‌های اتلاف غذا در سطح جهان است.
اهمیت این موضوع از حیث انسانی به این دلیل بسیار قابل توجه است كه سالانه به‌طور متوسط ربع تا ثلث مواد غذایی به‌صورت ضایعات و زباله تلف می‌شود و از سوی دیگر بیش از یك ششم جمعیت زمین كه نزدیك به یك میلیارد نفر می‌شوند دچار سوء‌تغذیه و تقریباً یك سوم ساكنان این سیاره همواره با گرسنگی روبه‌رو هستند و تغذیه ضعیف در دوران جنینی و نوزادی به‌طور مستمر علت یك سوم مرگ‌ومیر كودكان در كشورهای در حال توسعه است. طبق آمار فائو تعداد افراد گرسنه در جهان در سال ۲۰۰۹ به ۱۰۵ میلیون نفر رسیده و حدود 02/1 میلیارد نفر دچار سوء‌تغذیه‌ بوده و تقریباً گرسنگی علت اساسی مرگ و میر سالانه 5/30میلیون نفر از كودكان سراسر جهان است.

chelav
ضایعات و زباله‌ها تنوع گوناگونی دارند و معمولا هیچ فرایندی از تولید و تجارت و مصرف كالاها را نمی‌توان یافت كه فارغ از ضایعات باشد.
ضایعات در فرایندهای تولیدی و مصرفی بنابر هدف تحقیق طبقه‌بندی می‌شوند كه هركدام كاربرد هدفمند خود را دارند. هركدام از این طبقات موضوع مباحث جداگانه‌ای هستند كه بررسی آنها احتیاج به متون تفصیلی دارد و فقط اینجا با توجه به اهمیت خوراك و مواد غذایی و میزان بالای ضایعات تولیدی و زباله‌های مصرفی آن مروری گذرا براین مبحث خواهیم داشت.
به‌طور كلی ضایعات در فرایندهای تولید به‌دلیل ضعف تكنولوژی و مدیریت تولید و انبار و فروش و نبودن تجهیزات فراوری و نگهداری و سردخانه‌ای و حمل مناسب برای بسته‌بندی و ذخیره و عرضه به بازارهای مصرف صورت می‌گیرد و شیوه‌های مصرف غلط توسط مصرف‌كنندگان و تبدیل مواد غذایی به‌عنوان بخشی از زباله‌های خانگی، مهم‌ترین بخش‌های اتلاف غذا در سطح جهان است.
اهمیت این موضوع از حیث انسانی به این دلیل بسیار قابل توجه است كه سالانه به‌طور متوسط ربع تا ثلث مواد غذایی به‌صورت ضایعات و زباله تلف می‌شود و از سوی دیگر بیش از یك ششم جمعیت زمین كه نزدیك به یك میلیارد نفر می‌شوند دچار سوء‌تغذیه و تقریباً یك سوم ساكنان این سیاره همواره با گرسنگی روبه‌رو هستند و تغذیه ضعیف در دوران جنینی و نوزادی به‌طور مستمر علت یك سوم مرگ‌ومیر كودكان در كشورهای در حال توسعه است. طبق آمار فائو تعداد افراد گرسنه در جهان در سال ۲۰۰۹ به ۱۰۵ میلیون نفر رسیده و حدود 02/1 میلیارد نفر دچار سوء‌تغذیه‌ بوده و تقریباً گرسنگی علت اساسی مرگ و میر سالانه 5/30میلیون نفر از كودكان سراسر جهان است.
خانوارها در كشورهای در حال توسعه به‌طور میانگین 70درصد درآمدشان را صرف غذا می‌كنند و خانوارها در كشورهای صنعتی 18-15درصد درآمدشان را به غذا اختصاص می‌دهند. در یك برآورد از تركیب گرسنگان جهان 70درصد را زنان و دختران تشكیل می‌دهند. در حالی كه زنان روستایی به‌تنهایی نیمی از غذای جهان و 60 تا 80درصد غذا در اغلب كشور‌های در حال توسعه را تولید می‌كنند.
براساس گزارش‌های سازمان ملل متحد، بین سال‌های 2000 تا 2005 شمار كودكانی كه در كشور‌های آفریقایی از كم‌وزنی مفرط رنج می‌برند، افزایش داشته است. كمبود ریز‌مغذی‌ها كه یكی از عوامل اصلی كم‌وزنی مفرط كودكان است، یكی از اصلی‌ترین مشكلات بهداشتی جهان را تشكیل می‌دهد زیرا كمبود ویتامین A و كم‌خونی ناشی از كمبود آهن و روی، احتمال مرگ زود هنگام كودكان و مادران، كاهش بهره هوشی كودكان و تنزل قابل توجه كیفیت زندگی، بهره‌وری و رشد اقتصادی را در كشورهای در حال توسعه به‌شدت افزایش داده است.
كم‌خونی ناشی از كمبود آهن، حدود 70درصد از مادران غیر‌باردار در هند و بیش از 50درصد از زنان منطقه صحرای آفریقا را رنج می‌دهد. كمبود ویتامین A نیز بر سیستم ایمنی 40درصد از كودكان زیر 5سال كشورهای در حال توسعه اثر گذاشته و به‌طور معمول سالانه به مرگ یك میلیون كودك در این كشورها می‌انجامد. در برخی از كشورها، این آمارها بسیار نا‌امیدكننده‌تر هستند كه از آن میان می‌توان به آمار 40 درصدی كودكان هندی كه از كمبود ویتامین A پیش از رفتن به مدرسه رنج می‌برند اشاره كرد.
آژانس برنامه جهانی غذای سازمان ملل متحد در اطلاعیه‌ای به مناسبت روز جهانی غذا با اشاره به شكسته شدن ركورد آمار گرسنگان جهان بر این موضوع تأكید دارد كه روند كمك‌رسانی غذایی اكنون در پایین‌ترین سطح خود در 20سال اخیر قرار دارد و این موضوع در حالی است كه آمار گرسنگان جهان به‌دلیل تأثیر تركیبی نرخ بالای مواد غذایی، بحران مالی جهانی و تغییرات الگوهای آب و هوایی رو به افزایش است.
مدیر اجرایی بانك جهانی در این ارتباط می‌گوید: امروزه توجه سیاست‌سازان جهانی بر بدبختی‌های ناشی از بحران مالی متمركز است اما بحران واقعی؛ گرسنگی و
سوء تغذیه است. ٧۵درصد مردم فقیر جهان روستایی هستند و زندگی بیشتر آنان وابسته به كشاورزی است و كشاورزی ابزار اساسی برای مبارزه با گرسنگی، سوءتغذیه و حمایت از كاهش فقر و توسعه پایدار است.
رئیس سازمان خواربار و كشاورزی سازمان ملل متحد در اعتراض به بی‌توجهی سازمان‌های بین‌المللی به گسترش گرسنگی در جهان در یك حركت نمادین در خرداد 1388 دست به اعتصاب غذای 24 ساعته در مقر فائو در رم زد. وی با ابراز نگرانی از افزایش شمار گرسنگان جهان طی سال‌های اخیر از همه مردم جهان خواست در این اعتصاب غذا شركت كنند. دیوف اظهار داشت كه ما از تمام منابع طبیعی و تكنیكی برای از بین بردن گرسنگی در جهان برخورداریم و اینكه چنین اقدامی انجام نمی‌شود، تنها دلایل سیاسی دارد.
در آمریكا میزان خوراكی كه زباله می‌شود برابر با 30درصد غذای مصرفی آن كشور است و ارزش آن در سال 2008 میلادی 2/48 میلیارد دلار برآورد شده است. سهم بسیاری از رقم فوق مربوط به زباله‌های غذایی رستوران‌ها و هتل‌ها و قهوه‌خانه‌ها و كافه‌تریاهای مدارس و دبیرستان‌ها و دانشگاه‌ها و ناهار‌خوری‌های محل‌های كار است. این زباله‌ها ناشی از اسراف در استفاده مواد غذایی بیش از نیاز مصرفی است كه مازاد آن به‌صورت زباله به‌ناچار دور ریخته می‌شود. به‌طور كلی خرید و نگهداری مواد غذایی بیش از اندازه مصرف خود موجب هزینه‌های دیگری از قبیل حمل و نگهداری برای مصرف‌كنندگان نیز می‌شود كه معمولاً از نظر دور می‌افتد. در این ارتباط باید گفت براساس آمار منتشره 7/18درصد از مصرف انرژی جهان فقط صرف یخچال‌ها برای حفظ مواد غذایی می‌شود.
سازمان جهانی خواربار و كشاورزی (فائو) در گزارش بررسی چشم‌انداز تولید مواد غذایی در سال 2050 برای جمعیت 9 میلیارد نفری كره زمین، سونامی گرسنگی را پیش‌بینی كرده است. در این گزارش آمده كه برای غلبه بر بحران سال2050 باید قوانین و چارچوب اقتصادی- اجتماعی حاكم بر جوامع تغییر یابد تا از عدم‌توازن و نابرابری در توزیع محصولات كشاورزی پرهیز شود.
در نیمه نخست قرن 21 نیاز به غذا دوبرابر شده، شرایط آب و هوایی كاملا تغییر یافته، دمای كره زمین افزایش یافته، ظرفیت تولید محصول كاهش یافته و در عین حال تقاضای مردم برای غذا بیشتر می‌شود و چنانچه فكر اساسی برای رفع این معضل نشود بحران گرسنگی حتمی خواهد بود. بررسی‌های فائو نشان می‌دهد برای تغذیه جهان 9 میلیارد نفری در سال 2050 لازم است تولید محصولات كشاورزی تا آن زمان 70 درصد افزایش یابد و این افزایش بیشتر باید در زمینه محصولات حیاتی و استراتژیك مانند غلات باشد.
یكی از مواردی كه گزارش فائو تصریح می‌دارد وضع قانون توزیع برابر غذا و منابع است. براساس گزارش فائو تولید غلات تا آن زمان باید حدود یك میلیارد تن افزایش یابد در حالی كه تولید كنونی 1/2 میلیارد تن است و همچنین تولید گوشت از 200میلیون تن باید به حدود 470 میلیون تن در سال 2050 برسد كه 72 درصد این میزان در كشورهای پیشرفته به مصرف می‌رسد و اكنون این مصرف در كشورهای توسعه یافته 58درصد از كل تولید است. گزارش فائو تصریح می‌دارد كه برای رفع گرسنگی در سال 2050 باید سرمایه‌گذاری در كشاورزی پایه به‌عنوان یك نیاز تا سال 2050 حدود 60 درصد افزایش یابد.
منشور حقوق بشر در سال 1948 گرسنه نماندن و عدم‌سوء‌تغذیه را جزو لاینفك حقوق بشر شناخته و در سال 1989 در كنوانسیون حقوق كودكان این اصل مورد تأیید مجدد قرار گرفت درصورتی كه هنوز سازمان ملل متحد و جامعه جهانی اقدامی پایان‌دهنده برای این معضل جهانی انجام نداده‌اند.
قرآن كریم تبذیر به مفهوم مصرف بیش از اندازه را در آیات زیادی مذموم دانسته و می‌فرماید: «و اوست كه باغ‌های داربست زده و بدون داربست و خرمابن و كشتزارها كه میوه آنها متفاوت است و زیتون و انار همگون و ناهمگون آفرید. از میوه‌های آن چون میوه آورد، بخورید و حق خدا را روز برداشت بدهید و اسراف نكنید كه خدا مسرفان را دوست ندارد». حق خداوند در روز برداشت مسلماً به پرداخت حقوق الهی نظیر زكات برمی‌گردد كه اعطای مال به مساكین و بینوایان جزو آن است. در سوره اسراء می‌فرماید: «حقّ خویشاوند و مسكین و راه‌مانده را ادا كن و هیچ اسراف مكن.
اسراف‌كاران با شیاطین برادرند و شیطان نسبت به پروردگارش ناسپاس بود.» پر واضح است كه ابنای بشر خویشاوندانند و مفهوم خویشاوند در این آیه به همه انسان‌های كره زمین معطوف می‌گردد و این آیه در مال افراد حقی برای خویشاوند قرار داده و همچنین است برای مسكین و تفاوتی در مسكین آسیایی یا آفریقایی یا آمریكایی یا اروپایی نیست. مسكین هرجا كه باشد نیازمند است و باید حق او را كه خداوند در اموال اغنیا قرار داده به او مسترد گرداند. و می‌فرماید: «بخورید و بیاشامید و از حد نگذرید كه او اسراف‌‌كنندگان را دوست نمی‌دارد».
این موضوع می‌طلبد تا نظام جهانی براساس فرموده خداوند متعال راه حلی اساسی در این ارتباط را در صدر مسائل سیاستگذاری بین‌المللی قرار دهد. اخلاق دور از‌ شأن بشریت است كه عده‌ای 30درصد از خوراك خود را دور بریزند و عده‌ای به‌دلیل عدم‌دسترسی به غذا از گرسنگی و سوء‌تغذیه رنج برند و هلاك شوند.
برنامه جهانی غذای سازمان ملل متحد در در گزارش پاییز خود با اشاره به شكسته شدن ركورد آمار به آژانس برنامه جهانی غذای سازمان ملل متحد تصریح می‌دارد كه در سال‌جاری قرار بود آژانس به ۱۰۸ میلیون نفر در ۷۴ كشور جهان كمك‌هایی غذایی برساند ولی به‌دلیل كسری بودجه سهمیه غذا برخی از كشورها را كاهش داده و برخی دیگر را به حالت تعلیق درآورده است و اكنون تنها ۲/۹ میلیارد دلار از بودجه ۶/۷ میلیارد دلاری این آژانس در سال ۲۰۰۹ توسط كشورهای اهداء‌كننده تأمین شده است. با یك تناسب ساده می‌توان پی برد كه میزان اسراف مواد غذایی فقط در آمریكا كه حدود 2/48 میلیارد دلار در سال گذشته بوده است می‌توان حدود 775 میلیون نفر از گرسنگان جهان را غذا داد.


منبع: همشهري آنلاين